Strzelno moje miasto 3

Spacerkiem po Strzelnie

Spacerkiem po Strzelnie - cz. 84 Ulica Kolejowa - cz. 6 Stary cmentarz – cz. 2

 

Kidaszew1a.jpg

Spacerkiem po Strzelnie - cz. 84

Ulica Kolejowa - cz. 6

Stary cmentarz – cz. 2

 

W pierwszej części opowieści o starej strzeleńskiej nekropoli zatrzymaliśmy się na połowie XIX w. Dzisiaj kontynuujemy opowieść, by dopełnić jej dzieje. W latach 1850-1860 zmarło w strzeleńskiej parafii 1619 osób, w tym w 1850 r. – 155, w 1855 r. 165, a w 1860 r. 113. Najwyższa śmiertelność tej dekady przypadła na 1856 r., kiedy to panowała w Strzelnie i okolicy czerwona febra, dziesiątkując mieszkańców. Od sierpnia do października 1873 r. nastąpiło kolejne wzmożenie zgonów, tym razem za sprawą epidemii cholery. Wówczas zmarło 440 parafian, których chowano w zbiorowych mogiłach tuż za cmentarzem, na parceli – polu należącym do Rudolfa Dehnke z Jeziorek (w monografii o strzeleńskiej nekropoli podałem błędne miejsce zamieszkania Dehnkego – Żegotki).

 b90e5a2b3b164fc4_nu_big.jpg

Heliodor Ruciński, na tle bramy wykonanej przez dziadka w 1900 r. Michała Bukalskiego. 

W latach 1861-1881 zmarło ogółem 3389 parafian, a kolejna epidemia z 1882 r. zabrała 225 osób. Cmentarz szybko się zapełniał i zaczęto myśleć o jego powiększeniu. Ale zanim do tego doszło wystawiono na cmentarzu kaplicę przedpogrzebową. Dzieła tego podjął się ks. prof. Karol Wojczyński, proboszcz strzeleński (1886-1890). Prace budowlane zlecono strzeleńskiemu budowniczemu Łowickiemu. Koszt wystawienia budowli wyniósł 1020 marek. Poświęcenia i oddania do użytku kaplicy dokonał w 1894 r. ks. Władysław Woliński, proboszcz tutejszy (1894-1914). 

Ciekawostką jest, że proboszcz ów zwrócił się z prośbą do Konsystorza w Gnieźnie o pozwolenie na sprawowanie w nowo wystawionej kaplicy mszy św. Taką zgodę otrzymał 28 kwietnia 1894 r. Msze św. Odprawiane były w dniu pogrzebu, dni krzyżowe oraz w patronalny dzień św. Marka. Podczas dni krzyżowych wierni udawali się spod bazyliki św. Trójcy do kaplicy cmentarnej w uroczystej procesji.

 a60cdd4dc312eed3_K3_big.jpg

Podczas kwesty cmentarnej. W tle opłotowanie cmentarza po renowacji.

U schyłku XIX w. cmentarz strzeleński zapełnił się mogiłami do tego stopnia, iż trzeba było pomyśleć o jego powiększeniu. W 1899 r. parafia zaciągnęła kredyt w wysokości 6500 marek w Prowincjonalnej Kasie Pożyczkowej w Poznaniu. Za uzyskaną kwotę zakupiono od właściciela Jeziorek Dehnkego 1,6996 ha ziemi, przylegającej od północy do istniejącego cmentarza. W 1900 r. zaciągnięto kolejny kredyt, tym razem na kwotę 9000 marek, którą przeznaczono na budowę opłotowania nowej i starej części cmentarza. Strony: zachodnią, północną i wschodnią (przylegającą do cmentarza ewangelickiego) wygrodzono płotem drewnianym na podmurówce. Prace te wykonała firma strzeleńskiego budowniczego Wacława Kornaszewskiego. W październiku 1900 r. od strony ul. Kolejowej kowal Michał Bukalski wykonał kuty, nitowany żelazny płot. Poszczególne jego przęsła zostały umieszczone między murowanymi, ceglanymi filarami. W następnym roku cmentarz zadrzewiono. Ścieżki obsadzono ozdobnymi krzewami, jesionami, kasztanami, lipami, brzozami i klonami. 

W 1936 r. cmentarz zapełnił się do tego stopnia, że znowu pojawiła się konieczność jego powiększenia. Zaplanowano to uczynić o grunty położone po stronie północnej nekropolii. Zbyt wygórowana cena, a do tego obawy właściciela gruntów Balcerzaka, że przyległy areał straci na wartości sprawiły, że odstąpiono od transakcji. 6 lipca 1936 r. podczas posiedzenia Rady Parafialnej postanowiono wydzierżawić z beneficjum proboszczowskiego 4 morgi ziemi w południowej części miasta, za torami kolejowymi. Nowy cmentarz ostatecznie urządzono we wrześniu 1937 r. Jednakże pierwszych zmarłych pochowano na nim dopiero w 1939 r. Od tego też czasu do nekropolii przy ul. Kolejowej przylgnęła nazwa „stary cmentarz”, zaś do tego za torami kolejowymi „nowy cmentarz”. 

k,MzkzOTQzMzAsNDgzNjMxMTE=,f,224756_1kwes1_medium.jpg

Przed i po renowacji

k,MzkzOTQzMzAsNDgzNjMxMTE=,f,906949_kwes0_medium.jpg

W czasie okupacji niemieckiej władze ograniczyły do minimum pochówki na starym cmentarzu. Generalnie zmarłych chowano na nowym cmentarzu. Już po wojnie powrócono do proporcjonalnych i związanych z tradycjami rodzinnymi pochówków na obu cmentarzach. W 1954 r. na cmentarzy przy ul. Kolejowej od strony zachodniej założono nowy parkan siatkowy. W 1956 r. opracowano regulamin organizacyjny i porządkowy dla obu nekropolii. Zaś w 1957 r. ufundowany został nowy krzyż, który stanął przed kaplicą pogrzebową. 

Na przełomie lat 80/90. minionego stulecia w sposób niezbyt przemyślany próbowano połączyć cmentarz katolicki z cmentarzem ewangelickim. Tę kwestię omówiłem w artykule poświęconym temu ostatniemu cmentarzowi. W połowie lat 90. aleje cmentarne zaczęto utwardzać kostką polbrukową. Proces ten wspierany również przez samorząd strzeleński zakończono w 2015 r. Z inicjatywy TMMS i osobistego zaangażowania prezesa Kazimierza Chudzińskiego wystawiono i 2 czerwca 1996 r. poświęcono Pomnik Katyński. Od tego czasu, corocznie w kwietniu, w rocznicę dramatu katyńskiego odbywa się alejami cmentarnymi Droga Krzyżowa. 

Kompleksowy plan poprawienia stanu estetycznego strzeleńskiej nekropolii zapoczątkował ks. kan. Alojzy Święciochowski. Inicjatywę tę przejął w 1997 r. nowy proboszcz strzeleński ks. kan. Otton Szymków. Jego zaangażowaniu możemy zawdzięczać dzisiejszy stan cmentarza. Utwardzone zostały wszystkie aleje cmentarne, postawiono nowe betonowe opłotowanie od strony północnej, przeprowadzono renowację kaplicy. Rekonstrukcji poddane zostało stylowe, te z 1900 r. opłotowanie od strony ul. Kolejowej. Prace te wykonała na zlecenie proboszcza w latach 2013-2015 firma budowlana śp. Jana Kasztelana ze Strzelna. Swój ślad w renowację zabytkowych pomników nagrobnych pozostawia Towarzystwo Miłośników Miasta Strzelna, które z kwest cmentarnych prowadzonych od 12 lat, corocznie remontuje po kilka nagrobków. Udział w porządkowaniu, kilka razy w roku, miejsc spoczynku zasłużonych strzelnian ma również strzeleński Urząd Miejski, delegując do tych prac swoich pracowników.

 cdaf411699b41ddd_Lj_big.jpg

Podczas XII kwesty cmentarnej - 2016 r.

Strzeleńska nekropolia składa się z 20 kwater, rozdzielonych utwardzonymi alejami. Na środku stoi kaplica, a za nią, tuż za pomnikiem powstańców wielkopolskich krzyż, będący znakiem wiary w Zmartwychwstanie w Dniu Sądu Ostatecznego. Plan cmentarza stanowi układ geometryczny, kwadratowo-pasowy. Główna aleja pozwala dość do centrum – kaplicy. Przy niej grupują się najstarsze groby. Charakter swoistego parku - ogrodu nadają mu licznie nasadzone drzewa i krzewy. Po strzeleńskich kościołach jest to miejsce sacrum – miejsce uświęcone spoczywającymi tutaj doczesnymi szczątkami naszych przodków, któremu należy się wielka cześć. 

Wszystkich, którzy pragną zgłębić obszerniejszą wiedzę o starym cmentarzu odsyłam do książki Strzeleńska Nekropolia autorstwa Kazimierza Chudzińskiego i Mariana Przybylskiego, która została wydana sumptem TMMS w 2002 r. Z jej treścią i bogatą ikonografią można zapoznać się w czytelni Biblioteki Miejskiej.

 

Marian Przybylski