Strzelno moje miasto 3

Z dziejów niasta

Z dziejów parków miejskich - cz.1

 

Park imienia 750. lecia - cz. 1

 

  

Początki parku miejskiego im. 750-Lecia Praw Miejskich Strzelna sięgają końca XVIII w. i ściśle wiążą się z istniejącą tutaj majętnością ziemską. Historycznie dobra te należały do tutejszego klasztoru sióstr norbertanek. Jednakże w wyniku I rozbioru Polski po 1772 r. zostały zagrabione przez urzędników pruskich. W styczniu 1773 r. Strzelno oficjalnie wraz z innymi miejscowościami powiatu inowrocławskiego zostało wcielone do monarchii pruskiej. W maju 1773 r. przybyli do Strzelna urzędnicy Prusy, członkowie specjalnie w tym celu powołanej komisji kwalifikacyjnej, której zadaniem było sporządzenie katastru podatkowego. Po raz pierwszy w dziejach jednolite dotąd pod względem prawno-publicznym i osadniczym Strzelno uległo podziałowi na dwie odrębne jednostki opisowe, co następnie przekształciło się w rozbicie Strzelna na dwie jednostki osadnicze. Osadę przyklasztorną nazwano w katastrze Vorwerck in Strzelno selbst Parafie (Folwark Strzelno) oraz miasto die Stadt Strzelno. To rozbicie na dwie jednostki osadnicze (staropolska jurydyka miejska i Strzelno przy klasztorze) spowodowało w przyszłości, tj. w XIX i XX wieku, że wprowadzono różne nazewnictwo dla osady by w końcu od 1920 r. nazwać ją Strzelno Klasztorne. 

  

Specyfikę osady przyklasztornej i folwarku wyznaczała ich funkcja bezpośredniej obsługi prepozyta i klasztoru. Właścicielem osady jak i folwarku klasztornego (podobnie miasta) był klasztor. Z opisu statystycznego dokonanego przez urzędników pruskich pochodzą liczby dotyczące służby zatrudnionej na dworze prepozyta, a także tej, która obsługiwała folwark klasztorny. Wśród dorosłych zamieszkiwało tutaj 42 mężczyzn i 31 kobiet. Wśród młodzieży przeważali chłopcy - było ich 21, dziewcząt 14. Służby zamieszkiwało 19 osób, którzy świadczyli na dworze prepozyta i w folwarku klasztornym. W osadzie było nadto 10 rzemieślników, w tym: szewc, płóciennik, młynarz, krawiec, kominiarz, kowal, cieśla - budowniczy. Funkcjonowała tu karczma z tradycjami sięgający-mi 1193 r. (taberna), mieszkał tu także karczmarz prowadzący wyszynk w mieście. Wszyscy rzemieślnicy mieszkający w osadzie podlegali jurysdykcji zamkowej, którą sprawował i która należała wyłącznie do prepozyta. W odnowionym przywileju miejskim z 10 listopada 1764 r. znajdujemy dyspozycję zakazującą rzemieślnikom zamkowym być członkami cechów miejskich. Folwark klasztorny w 1773 r. posiadał na stanie 72 konie, 25 wołów, 8 krów, 1 jałówkę i 12 świń. Na jego gruntach wysiewano rocznie 100 szefli pszenicy, 150 żyta, 120 jęczmienia, 80 owsa, 12 grochu, 6 tatarki i 0,5 szefla lnu i konopia. Na mieszkańcach miasta ciążył obowiązek świadczenia na rzecz folwarku zamkowego (klasztornego) usług żniwnych. Obowiązek ten z dawna ciążący został powtórzony przez prepozyta Józefa Łuczyckiego w nowym przywileju miejskim z 1764 r. Wynikało z niego, że każdy z mieszczan, zgodnie z nadanym prawem, musiał posłać jednego człowieka wyposażonego w sierp na trzy dni do cięcia pszenicy  i jej zwiezienia, w ilościach proporcjonalnych do posiadanych przez siebie kwart roli miejskiej (przyjmując z jednej kwarty roli cztery mendle zboża) z pola zamkowego (folwarcznego) do klasztornych stodół (gumien). 

  

W czasach zaboru osadę przyklasztorną wraz z folwarkiem, stosując nomenklaturę urzędową, nazywano ‘Strzelno folwark’ z 56 domami i 535 mieszkańcami - później Waldau. Około roku 1795 rząd pruski utworzył z zabranych dóbr klasztornych, kościelnych i starościńskich tzw. domenę strzeleńską (strzelińską). Szczegółowe dane o stanie domeny z około 1830 r. określają jej wielkość na 29024ha. W latach 1807-1815, w okresie Księstwa Warszawskiego dobra klasztorne będące częścią dominium pruskiego weszły w skład tzw. ekonomi narodowej i obrębu leśnego. Organizację taką potwierdzała „tymczasowa Ordynacya dla wszystkich Gminów Mieyskich i Wieyskich”, wydana przez Fryderyka Augusta 23 lutego 1809 r. W 1818 r. terytorium części Strzelna, była osada przyklasztorna składała się z dwu jednostek, określanych z racji właściwości jako: 1 - grunt zamkowy (Schlossgrund) z 241 mieszkańcami i 35 dymami, i 2 - siedziba urzędu domenalnego, folwark z 89 mieszkańcami i 10 dymami, zamieszkałymi przez katolików należących do parafii Strzelno. 

Wjazd w podwórze pomajątkowe. Po prawej wejście do parku. 

Północna śąciana parku. 

Zachodnia ściana parku.

Dane z 1833 r. wymieniają już nowy charakter ekonomiczny majątku, a mianowicie jako królewski folwark domenalny oraz grunt zamkowy z 65 dymami zamieszkałymi przez 536 mieszkańców, w tym 235 katolików i 300 ewangelików. Obie jednostki administracyjne podlegały Domenalnemu Urzędowi Podatkowemu w Strzelnie. 

Były spichrz folwarku Waldau - Strzelno Klasztorne. 

Obszar byłego sadu przdworskiego. Ściana wschodnia parku.

Klasztor pozbawiony swej bazy ekonomicznej dogorywał w niedostatku. Reskryptem gabinetowym z 1834 r. Berlin nakazuje kasatę wszystkich pozostałych jeszcze w Wielkopolsce i na Kujawach klasztorów. Z dniem 1 października 1837 r., jako ostatni na pograniczu kujawsko wielkopolskim, uległ kasacie strzeleński klasztor sióstr norbertanek. Po sekularyzacji całości dóbr kościelnych rząd pruski zabrał 57 tys. mórg (ponad 14 tys. ha) ziemi i lasów należących jeszcze w końcu XVIII w. do klasztoru. 

  

  

Strzelno stało się miastem królewskim, dawna osada przyklasztorna (zamek) określana była jako „Königliche Domänen Ortschaft” z 481 mieszkańcami w 1860 r., a królewski folwark nazwano „Königliche Domänen Vorwerck”, który zamieszkiwało 216 mieszkańców. Dwie pierwsze jednostki - miasto i zamek - w drugiej połowie XIX w połączyły się  i ustanowiły jednolity organ, miasto królewskie. Natomiast królewski folwark został nazwany Waldau, tzw. Amt Waldau (Urząd Waldau), stanowiąc rozłączną, wschodnią część miasta Strzelna (z niem. urzędowo zwanego Strelno). Waldau z folwarkami: Bławaty (z niem. urzędowo zwane Blumenberg), Gaj (z niem. urzędowo zwany Busch - dawne Starczewo), Młyny (z niem. urzędowo zwane Mühlgrund - późniejsze Młynice) tworzyły jeden okręg dworski, w którym znajdowało się 29 domów zamieszkałych przez 548 mieszkańców z czego 492 było katolikami, a 56 protestantami. Obszar Amtu wynosił 1516ha, z tego 1224ha gruntów uprawnych (roli), 183ha łąk i 3ha lasu. Właścicielem całości był rząd pruski. 

  

Folwark klasztorny po przejęciu przez rząd pruski stał się siedzibą urzędu domenalnego (tzw. Amtu Waldau), którego zadaniem było zarządzanie wszystkimi dobrami zabranymi instytucjom kościelnym i byłymi królewszczyznami po I rozbiorze. W jego kompetencjach znajdowało się uwłaszczanie chłopów, którzy do czasu reformy gospodarzyli jako dzierżawcy na gruntach domenalnych oraz osadzanie kolonistów niemieckich na gruntach po byłych folwarkach klasztornych. Pierwszy urząd domenalny (około 1795 r.) mieścił się w siedzibie burgrabiego, która prawdopodobnie znajdowała się w pobliżu folwarku klasztornego.

  

  

Folwark Waldau należał do okręgu policyjnego w Strzelnie. Wprowadzenie urzędowych nazw miejscowości w języku niemieckim nastąpiło przed rokiem 1875, a precyzyjnie określając, nowa wyodrębniająca nazwa miejscowości zaistniała pomiędzy latami 1860-1875. Okręg dworski Waldau funkcjonował w obszarze 4 miejscowości do końca XIX w. Prowadzono w nim na dużą skalę chów i tucz bydła, hodowlę owiec na rozległych łąkach starczewskich, uprawę zbóż, grochu i okopowych. O rozmiarach prowadzonej produkcji rolnej mogą świadczyć pozostałości zabudowań pofolwarcznych dobrze zachowanych do końca lat osiemdziesiątych XX w. Szczególny bum gospodarczy majątku Waldau przypadł na koniec XIX w. 

  

Wcześniej bo na przełomie XVIII i XIX w. założony został park przydworski o powierzchni 10,80ha. Tę datę zdaje się potwierdzać wiek 200-letnich lip znajdujących się w tym parku. Przedstawiał się niezwykle okazale, z czterema stawami, a pierwszy zachodni posiadał sztucznie zbudowaną wyspę, na której znajdowała się budki lęgowe dla łabędzi i różnego ptactwa wodnego. Drugi z kolei staw znajdował się na osi pałacu i rozdzielał ogród różany utrzymany w stylu ogrodu francuskiego. Dwa następne stawy zlokalizowane były po stronie północno-wschodniej. We wszystkich stawach prowadzona była hodowla ryb ozdobnych. Akweny te zasilane były z naturalnego źródełka tryskającego około 50m na zachód od parku i połączone były kanałem, nad którym rozpięte były dwa stylowe, drewniane mostki japońskie. Stawy i ogród różany otoczone były parkiem utrzymanym w stylu angielskim z kilkudziesięcioma gatunkami drzew iglastych i liściastych, w tym wieloma odmianami egzotycznymi. W części południowej znajdowała się romantyczna aleja grabowa w kształcie tunelu. Natomiast do ściany wschodniej parku przylegał okazały ogród warzywny z inspektami oraz duży sad z licznymi gatunkami drzew i krzewów owocowych. 

  

Cały zespół dworski - dzisiaj znajdujący się w granicach miasta Strzelna przy ulicy Parkowej - w kształcie obecnym powstał na przełomie XIX i XX wieku. Pod koniec XIX w. powstała murowana obora, w której pomieszczeniach w latach 60-90-tych zakłady mięsne prowadziły przemysłowy tucz trzody chlewnej. Z tego samego okresu pochodzi trójkondygnacyjny, podpiwniczony spichlerz, w którym działał śrutownik przemysłowy na potrzeby majątku. Koniec XIX w. to również czas powstanie dwóch ogromnych stodół, z których pierwszą rozebrano w latach czterdziestych XX w., a druga spłonęła częściowo w 1991 r. i została pod koniec lat dziewięćdziesiątych rozebrana. Z początku XX w. pochodziła nieistniejąca stajnia dla wołów rozebrana na początku lat dziewięć-dziesiątych oraz przebudowana na mieszkania stajnia dla koni. Pomiędzy tymi ostatnimi budynkami mieściła się kuźnia, również przebudowana na mieszkanie. Po 1945 r. rozebrano owczarnię niegdyś usytuowaną po stronie północnej podwórza folwarcznego, której ogrom możemy podziwiać na starych fotografiach sprzed 1939 r. 

CDN 

Tekst: Marian Przybylski

Fot: Andrzej Kozłowski